Tê là sự mất cảm giác hoặc xúc giác ở một phần cơ thể. Cảm giác tê cũng thường được dùng để mô tả những thay đổi khác trong cảm giác, chẳng hạn như bỏng rát hoặc cảm giác kim châm. Tê có thể xảy ra dọc theo một dây thần kinh ở một bên của cơ thể, hoặc cũng có thể xảy ra đối xứng, ở cả hai bên của cơ thể. Cảm giác yếu thường do các bệnh lý khác gây ra, thường bị nhầm với tê.

Tìm hiểu chung

Tê là gì? 

“Tê” là từ thường được bệnh nhân sử dụng để mô tả các triệu chứng khác nhau, bao gồm mất cảm giác, bất thường cảm giác và yếu hoặc tê liệt. Tuy nhiên, tê thực chất là mất cảm giác, một phần hoặc hoàn toàn.

Tê thường đi kèm với cảm giác ngứa ran bất thường (kim châm) không liên quan đến kích thích cảm giác (dị cảm). Các biểu hiện khác (ví dụ: Đau, yếu tứ chi, rối loạn chức năng thần kinh sọ não) cũng có thể có tùy thuộc vào nguyên nhân.

Hậu quả của tê mãn tính bao gồm:

  • Khó khăn khi đi bộ và lái xe;
  • Tăng nguy cơ té ngã;
  • Nhiễm trùng, loét chân do tiểu đường và chấn thương có thể không được nhận biết, dẫn đến việc điều trị chậm trễ.

Triệu chứng

Những dấu hiệu và triệu chứng của tê

Các dấu hiệu khởi phát của tê bì thường rất nhẹ và mơ hồ như châm chích, dị cảm, kiến bò, tê dại, chuột rút, nhức mỏi… Hầu hết người bệnh đều chủ quan, bỏ qua các cảm giác này và không thăm khám sớm.

Mức độ tê đau tăng dần theo thời gian, các ngón tay bị nhức, buốt nhiều hơn, cơn đau lan nhanh xuống dọc cánh tay gây khó cầm nắm. Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở bàn chân, cổ chân, cẳng chân, đùi, mông, vùng thắt lưng, mặt…, dọc theo đường phân bố dây thần kinh bị ảnh hưởng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Cần liên hệ ngay với bác sĩ để được kiểm tra và tư vấn khi có bất cứ triệu chứng nào nêu trên. Chẩn đoán và điều trị sớm sẽ giảm nguy cơ tăng nặng của bệnh và giúp bạn mau chóng hồi phục sức khỏe.

Nguyên nhân

Nguyên nhân dẫn đến tê

Giải phẫu học

Các vùng xử lý cảm giác trong não kết nối với các dây thần kinh sọ não hoặc các đường dẫn truyền cảm giác của tủy sống. Các sợi cảm giác thoát ra khỏi tủy sống kết nối ngay bên ngoài dây để tạo thành các rễ thần kinh lưng (ngoại trừ C1). 30 rễ cảm giác lưng này liên kết với các rễ vận động tương ứng tạo thành dây thần kinh cột sống.

Các nhánh của dây thần kinh cột sống cổ và cột sống liên kết xa nhau hơn để tạo thành đám rối, sau đó phân nhánh thành các thân thần kinh. Các dây thần kinh liên sườn không hình thành đám rối; các dây thần kinh này tương ứng với đoạn gốc của chúng trong tủy sống. Thuật ngữ dây thần kinh ngoại biên dùng để chỉ phần của dây thần kinh xa đến rễ và đám rối thần kinh.

Rễ thần kinh từ các đoạn tủy sống xa nhất đi xuống bên trong cột sống bên dưới phần cuối của tủy sống, tạo thành dây thần kinh đệm. Chùm đuôi ngựa cung cấp cảm giác cho chân, vùng mu, đáy chậu và xương cùng.

Tủy sống được chia thành các phân đoạn chức năng tương ứng với các phần của các cặp rễ thần kinh cột sống. Vùng da được chi phối bởi một dây thần kinh cột sống cụ thể là vùng da tương ứng với đoạn cột sống đó.

Cơ chế

Tê có thể xảy ra do rối loạn chức năng ở bất kỳ nơi nào dọc theo con đường từ các thụ thể cảm giác lên đến và bao gồm cả vỏ não. Các cơ chế phổ biến bao gồm:

  • Thiếu máu cục bộ (ví dụ: Nhồi máu não, nhồi máu tủy sống, viêm mạch máu).
  • Rối loạn khử myelin (ví dụ: Đa xơ cứng, hội chứng Guillain-Barré).
  • Chèn ép dây thần kinh cơ học (ví dụ: Do khối u hoặc đĩa đệm thoát vị [nhân tủy răng], trong hội chứng ống cổ tay).
  • Nhiễm trùng (ví dụ: HIV, bệnh phong).
  • Độc tố hoặc thuốc (ví dụ: Kim loại nặng, một số loại thuốc hóa trị liệu).
  • Rối loạn chuyển hóa (ví dụ: Bệnh đái tháo đường, bệnh thận mãn tính, thiếu thiamin, thiếu vitamin B12).
  • Rối loạn qua trung gian miễn dịch (ví dụ: Viêm nhiễm sau nhiễm trùng, chẳng hạn như viêm tủy ngang).
  • Rối loạn thoái hóa (ví dụ: Bệnh thần kinh di truyền).

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng tê. Mặc dù có một số trùng lặp, việc phân chia nguyên nhân dựa trên kiểu tê có thể hữu ích.

Nguy cơ

Những ai có nguy cơ mắc phải tê?

Mọi đối tượng đều có nguy cơ mắc phải tê.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải tê

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc tê, bao gồm:

  • Người cao tuổi.
  • Người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý thần kinh.
  • Bệnh nhân đái tháo đường.
  • Người lao động tay chân liên tục trong thời gian dài.

Phương Pháp Chẩn Đoán & Điều Trị

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán tê

Vì rất nhiều rối loạn có thể gây ra tê nên một đánh giá tuần tự được thực hiện.

  • Đầu tiên, dựa vào sự phân bố cảm giác tê để xác định vị trí dây thần kinh có liên quan.
  • Sau đó, các đặc điểm lâm sàng khác – đặc biệt là thời điểm khởi phát, các triệu chứng và dấu hiệu thần kinh liên quan, và tính đối xứng để thu hẹp chẩn đoán phân biệt, đưa ra các câu hỏi định hướng và xét nghiệm chuyên sâu để chẩn đoán các rối loạn nguyên nhân cụ thể.

Mặc dù trên thực tế, một số yếu tố của bệnh sử thường được hỏi một cách chọn lọc (ví dụ: Thường không hỏi nhiều về các yếu tố nguy cơ của bệnh viêm đa dây thần kinh đối với bệnh nhân mắc hội chứng đột quỵ điển hình và ngược lại), nhiều thành phần có liên quan tiềm ẩn của bệnh sử được trình bày ở đây với mục đích cung cấp thông tin.

Bệnh sử

Khi điều tra bệnh sử nên sử dụng câu hỏi mở để yêu cầu bệnh nhân mô tả cảm giác tê. Cần xác định chắc chắn thời gian khởi phát triệu chứng và diễn tiến bệnh. Quan trọng nhất là:

  • Vị trí bị tê.
  • Các triệu chứng thần kinh liên quan (ví dụ: Liệt, loạn thần kinh, rối loạn chức năng cơ vòng như tiểu tiện không tự chủ, bí tiểu, loạn ngôn ngữ, giảm thị lực, nhìn đôi, khó nuốt, suy giảm nhận thức).

Tìm kiếm các nguyên nhân có thể gây ra (ví dụ: Chèn ép một chi, chấn thương, say rượu gần đây, ngủ trong tư thế đè ép, các triệu chứng nhiễm trùng).

Nên xác định các triệu chứng của rối loạn nguyên nhân, như:

  • Đau lưng và/hoặc cổ: Viêm xương khớp hoặc viêm khớp dạng thấp liên quan đến thoát vị đĩa đệm hoặc chèn ép tủy sống.
  • Sốt và/hoặc phát ban: Bệnh thần kinh truyền nhiễm, bệnh rễ thần kinh truyền nhiễm, nhiễm trùng não hoặc rối loạn thấp khớp.
  • Nhức đầu: Khối u não, đột quỵ hoặc bệnh não.
  • Đau khớp: Rối loạn thấp khớp.
  • Thiếu dinh dưỡng: Thiếu vitamin B12.
  • Ăn quá nhiều hải sản chứa hàm lượng thủy ngân cao: Bệnh viêm đa dây thần kinh nhiễm độc.

Xác định các tình trạng đã biết có thể gây tê dựa vào bệnh sử, đặc biệt là những điều sau:

  • Bệnh tiểu đường hoặc bệnh thận mãn tính: Bệnh đa dây thần kinh.
  • Các bệnh nhiễm trùng như HIV, giang mai hoặc bệnh Lyme: Bệnh thần kinh ngoại vi truyền nhiễm hoặc nhiễm trùng não.
  • Bệnh động mạch vành, rung nhĩ, xơ vữa động mạch hoặc hút thuốc: Đột quỵ.
  • Ung thư (đặc biệt là ung thư phổi): Bệnh thần kinh vận động hoặc cảm giác bán cấp tính kháng Hu.
  • Viêm xương khớp hoặc viêm khớp dạng thấp: Bệnh lý cơ.

Tiền sử gia đình bao gồm thông tin về bất kỳ rối loạn thần kinh gia đình nào. Lịch sử xã hội và dùng thuốc bao gồm việc sử dụng tất cả các loại thuốc, chất gây nghiện và phơi nhiễm với chất độc liên quan nghề nghiệp. Ví dụ: Dùng quá mức các chất bổ sung B6 (pyridoxine) có thể làm mất cảm giác của cơ thể.

Kiểm tra thể chất

Thực hiện kiểm tra thần kinh toàn diện, nhấn mạnh vị trí và vùng thần kinh có khiếm khuyết trong chức năng phản xạ, vận động và cảm giác. Nói chung, kiểm tra phản xạ là kiểm tra khách quan nhất, và kiểm tra cảm quan là chủ quan nhất; thường, vùng mất cảm giác không thể được xác định chính xác.

Dấu hiệu cờ đỏ

Những phát hiện sau đây là mối quan tâm đặc biệt:

  • Tê khởi phát đột ngột (ví dụ: Trong vài phút hoặc vài giờ).
  • Suy nhược khởi phát đột ngột hoặc nhanh chóng (ví dụ: Trong vài giờ hoặc vài ngày).
  • Khó thở.
  • Các dấu hiệu của hội chứng chóp cùng hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa (ví dụ như mê man, đại tiện không tự chủ, mất phản xạ co thắt cơ hậu môn).
  • Thiếu hụt thần kinh hai bên dưới đoạn cột sống.
  • Mất cảm giác ở cả mặt và cơ thể (cùng bên hoặc đối diện).

Giải thích các phát hiện

Hình thái giải phẫu của các triệu chứng gợi ý vị trí của tổn thương nhưng thường không đặc hiệu. Nói chung:

  • Tê một phần chi: Tổn thương hệ thần kinh ngoại vi.
  • Tê một bên cả hai chi (có hoặc không có vùng thân mình): Tổn thương não.
  • Tê hai bên dưới mức cảm giác da: Bệnh lý tủy ngang (tổn thương tủy sống).
  • Tê hai bên không tương ứng với một mức độ cảm giác da cụ thể: Bệnh đa dây thần kinh, bệnh đa dây thần kinh hoặc tủy sống loang lổ hoặc rối loạn não.

Các kiểu định khu cụ thể hơn bao gồm:

  • Phân bố kiểu đeo găng: Khi các dấu hiệu vận động ít hoặc không có, thường là bệnh viêm đa dây thần kinh trục; khi đi kèm với yếu và co cứng (ví dụ: Tăng phản xạ, tăng trương lực, phản ứng căng cơ kéo dài), đôi khi thoái hóa đốt sống cổ hoặc bệnh viêm đa dây thần kinh khử myelin hoặc tổn thương hủy myelin của tủy sống.
  • Phân bố đơn lẻ trên da: Tổn thương rễ dây thần kinh (bệnh nhân rễ).
  • Một chi có nhiều hơn một dây thần kinh hoặc rễ thần kinh bị ảnh hưởng: Tổn thương đám rối (bệnh đám rối).
  • Nhiều dây thần kinh ngoại biên liên quan hoặc không liên quan: Bệnh đa dây thần kinh.
  • Mất cảm giác ảnh hưởng đến vị trí và cảm giác rung không cân xứng: Rối loạn chức năng của các cột sống lưng hoặc bệnh thần kinh ngoại vi khử myelin.
  • Phân bố khu vực chùm đuôi ngựa: Hội chứng tủy sống chóp cùng hoặc sự chèn ép chùm đuôi ngựa (cauda equina syndrome).
  • Phân bố chéo mặt – cơ thể (nghĩa là mặt và cơ thể bị ảnh hưởng ở các bên khác nhau): Tổn thương thân não dưới.
  • Phân bố hai bên mặt và cơ thể: Thân não trên, đồi thị hoặc tổn thương vỏ não.
  • Tê hai bên phân bố giống như áo choàng trên cổ và vai: Bất thường tủy sống cổ trung ương, điển hình là một syrinx (khoang chứa chất lỏng trong tủy sống).

Các phát hiện cho thấy sự liên quan của nhiều vùng giải phẫu (ví dụ: Cả tổn thương não và tủy sống) gợi ý nhiều hơn một tổn thương (ví dụ: Đa xơ cứng, khối u di căn, thoái hóa não đa ổ hoặc rối loạn tủy sống) hoặc nhiều hơn một rối loạn nguyên nhân.

Tỷ lệ khởi phát triệu chứng giúp gợi ý bệnh căn nguyên có khả năng:

  • Gần như tức thời (thường là vài giây, đôi khi vài phút): Thiếu máu cục bộ hoặc chấn thương.
  • Giờ đến ngày: Truyền nhiễm hoặc chuyển hóa độc hại.
  • Ngày đến tuần: Truyền nhiễm, chuyển hóa chất độc hoặc qua trung gian miễn dịch.
  • Tuần đến tháng: U xơ, hoặc thoái hóa, hoặc đôi khi do nhiễm trùng mãn tính hệ thần kinh trung ương (CNS) (ví dụ: Nhiễm nấm).

Mức độ đối xứng cũng cung cấp manh mối:

  • Liên quan đến tính đối xứng cao: Nguyên nhân toàn thân (ví dụ: Nguyên nhân chuyển hóa, độc hại, liên quan đến thuốc, nhiễm trùng hoặc sau nhiễm trùng; thiếu vitamin).
  • Liên quan rõ ràng không đối xứng: Nguyên nhân cấu trúc (ví dụ: Khối u, chấn thương, đột quỵ, đám rối ngoại vi hoặc chèn ép dây thần kinh, rối loạn thoái hóa khu trú hoặc đa ổ).

Sau khi xác định được vị trí của tổn thương, tỷ lệ khởi phát và mức độ đối xứng, danh sách các nguyên nhân nghi ngờ được thu hẹp, do đó việc tập trung vào các đặc điểm lâm sàng để phân biệt giữa chúng thực tế hơn. Ví dụ: Nếu đánh giá ban đầu cho thấy bệnh viêm đa dây thần kinh trục, thì đánh giá tiếp theo sẽ tập trung vào các đặc điểm của từng loại thuốc, chất độc và rối loạn có thể gây ra các bệnh đa dây thần kinh này.

Xét nghiệm

Cần phải xét nghiệm trừ khi chẩn đoán rõ ràng về mặt lâm sàng và lựa chọn điều trị bảo tồn (ví dụ: Trong một số trường hợp hội chứng ống cổ tay, thoát vị đĩa đệm hoặc chấn thương thần kinh). Lựa chọn xét nghiệm dựa trên vị trí giải phẫu của nguyên nhân nghi ngờ:

  • Dây thần kinh ngoại biên hoặc rễ thần kinh: Nghiên cứu dẫn truyền thần kinh và điện cơ (xét nghiệm điện sinh lý).
  • Não hoặc tủy sống: MRI.

Các xét nghiệm điện sinh lý có thể giúp phân biệt giữa bệnh lý thần kinh và bệnh đám rối (tổn thương ở xa rễ thần kinh) và các tổn thương ở gần hơn (ví dụ: bệnh lý thần kinh) và giữa các loại bệnh đa dây thần kinh (ví dụ: Bệnh lý sợi trục và mất myelin, di truyền và mắc phải).

Nếu các phát hiện lâm sàng gợi ý một tổn thương cấu trúc của não hoặc tủy sống hoặc một bệnh lý cơ, thường chỉ định MRI. CT thường là lựa chọn thứ hai nhưng có thể đặc biệt hữu ích nếu không có sẵn MRI (ví dụ: Trong trường hợp khẩn cấp).

Sau khi khu trú tổn thương, xét nghiệm tiếp theo có thể tập trung vào các rối loạn cụ thể (ví dụ: Rối loạn chuyển hóa, nhiễm trùng, nhiễm độc, tự miễn hoặc các rối loạn toàn thân khác).

Ví dụ: Nếu các phát hiện chỉ ra bệnh viêm đa dây thần kinh, các xét nghiệm tiếp theo thường bao gồm công thức máu toàn bộ (CBC), điện giải, xét nghiệm chức năng thận, xét nghiệm phản ứng nhanh trong huyết tương và đo đường huyết lúc đói, hemoglobin A1C, vitamin B12, folate, hormone kích thích tuyến giáp và thường là điện di miễn dịch huyết thanh và điện di protein huyết thanh (đặc biệt nếu bệnh lý thần kinh gây đau). Điện di miễn dịch huyết thanh và điện di protein huyết thanh có thể giúp chẩn đoán bệnh đa u tủy và bệnh đa xơ cứng.

Phương pháp điều trị tê hiệu quả

Điều trị nguyên nhân gây ra tê

Những bệnh nhân bị mất hoặc giảm cảm giác ở bàn chân, đặc biệt là nếu bị suy giảm tuần hoàn, cần luôn chú ý phòng tránh bị thương và nhận ra vết thương sớm. Nên mang tất và giày vừa vặn khi đi bộ, và phải kiểm tra giày để tìm vật lạ có thể gây thương tích trước khi mang.

Thường xuyên kiểm tra bàn chân để tìm vết loét và các dấu hiệu nhiễm trùng. Những bệnh nhân có bàn tay hoặc ngón tay bị tê phải cảnh giác khi tiếp xúc với các vật có khả năng nóng hoặc sắc nhọn.

Bệnh nhân bị mất cảm giác lan tỏa hoặc mất cảm giác vị trí nên tập vật lý trị liệu để luyện dáng đi. Thực hiện các biện pháp phòng ngừa để ngăn ngừa té ngã.

Theo dõi thận trọng nếu bệnh nhân lái xe.

Chế Độ Sinh Hoạt & Phòng Ngừa

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của tê

Chế độ sinh hoạt:

  • Tuân thủ theo hướng dẫn điều trị của bác sĩ và thăm khám định kỳ hoặc ngay khi nhận thấy bất thường trong quá trình điều trị.
  • Có kế hoạch làm việc, nghỉ ngơi, ăn uống và tập luyện điều độ. Tránh căng thẳng và quá sức.
  • Kiểm soát cân nặng ở mức độ phù hợp với tuổi tác và sức khỏe.
  • Tập luyện yoga, đi bộ hoặc massage giúp thư giãn cơ thể, tinh thần thoải mái đồng thời cũng tăng cường sức dẻo dai của cơ bắp và xương khớp.
  • Không hút thuốc lá và hạn chế sử dụng các chất kích thích khác, đặc biệt là bia rượu, caffeine.

Chế độ dinh dưỡng:

  • Không dùng rượu bia, thức uống có cồn và hạn chế caffeine.
  • Có chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất; bổ sung rau xanh, trái cây tươi, sữa chua để tăng sức đề kháng của cơ thể.
  • Hạn chế chất béo bão hòa và mỡ động vật; tăng cường thu nạp protein từ cá và các loại thịt khác.
  • Tránh ăn mặn và thực phẩm chứa nhiều muối như thức ăn nhanh, thực phẩm đóng hộp, thực phẩm chế biến sẵn…
  • Bổ sung các thực phẩm chứa nhiều vitamin B tốt cho dây thần kinh như: Thịt gà, thịt heo, thịt bò, trứng, gan động vật, cá hồi, sữa, hàu, trai, hến…

Phương pháp phòng ngừa tê hiệu quả

Để phòng ngừa bệnh hiệu quả, bạn có thể tham khảo một số gợi ý dưới đây:

  • Thường xuyên tập luyện thể dục, lựa chọn các môn thể thao phù hợp với độ tuổi và sức khỏe. Cần khởi động kỹ trước và thả lỏng các cơ sau khi vận động.
  • Ngủ đúng giờ và đủ giấc (khoảng 8 tiếng mỗi ngày đối với người lớn) giúp cơ thể phục hồi năng lượng sau một ngày lao động, học tập vất vả.
  • Massage, xoa bóp chân tay hoặc ngâm thư giãn trong nước ấm trước khi đi ngủ giúp tăng cường lưu thông máu.
  • Tránh giữ nguyên một tư thế quá lâu, nên vận động nhẹ hoặc giãn cơ sau một khoảng thời gian làm việc.
  • Tránh mang giày, dép, vớ quá chật gây cản trở lưu thông máu.
  • Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện các thay đổi bất thường trong cơ thể và có hướng điều trị kịp thời.

Nguồn tham khảo

  1. https://www.msdmanuals.com/professional/neurologic-disorders/symptoms-of-neurologic-disorders/numbness
  2. https://www.mayoclinic.org/symptoms/numbness/basics/causes/sym-20050938
image chat

Xem trực tiếp XoilacTV hôm nay